Türkiye’nin son yirmi yıllık altın hikâyesi, kıymetli metalin ülkedeki rolünün giderek değiştiğini gösteriyor. Altın artık yalnızca düğünlerde takılan veya evlerde saklanan geleneksel bir tasarruf aracı değil; merkez bankası rezervlerinden cari açığa, kur istikrarından enflasyonla mücadeleye kadar uzanan ekonomik sistemin stratejik unsurlarından biri.

Geleneksel tasarruftan stratejik varlığa

2010’lu yıllarda altın bankacılığının gelişmesi bu dönüşümün önemli aşamalarından biriydi. Bankalara zorunlu karşılıklarının bir bölümünü altın olarak tutma imkânı verilmesi ve altın hesaplarının yaygınlaşması, yastık altındaki tasarrufların finansal sisteme kazandırılmasını amaçlıyordu.

Ancak 2018’de yaşanan kur kriziyle birlikte altının anlamı değişmeye başladı. Türk lirasındaki sert değer kaybı ve yükselen enflasyon, vatandaşların birikimlerini korumak için altına yönelmesini hızlandırdı. Böylece altın talebi yalnızca kültürel bir alışkanlık olmaktan çıkarak para birimine duyulan güvenin de göstergesine dönüştü.

Türkiye, 2022’de yaklaşık 148 tonluk alımla dünyanın en büyük açıklanmış merkez bankası altın alıcılarından biri oldu. Bu hamle rezerv çeşitlendirmesi ve dış şoklara karşı koruma açısından olumlu görünüyordu. Fakat aynı dönemde yüksek enflasyon ve kur kaybı nedeniyle hane halkının fiziki altın talebi de yükseldi. Artan ithalat, döviz talebini ve cari açık üzerindeki baskıyı büyüttü.

2023: altının iki yüzü

Altın piyasasındaki çelişki 2023’te daha görünür hale geldi. Bir tarafta rezervlerini güçlendirmek isteyen bir merkez bankası, diğer tarafta hızla artan iç talep ve büyüyen dış ticaret açığı vardı.

Tasarruf sahibi için koruma sağlayan altın, ülke ekonomisi için döviz talebini artıran bir ithalat kalemine dönüşmüştü.

2024–2025: rezervler toparlandı, yastık altı büyüdü

TCMB, 2024 ve 2025 yıllarında yeniden altın biriktirmeye başladı. Böylece 2023’te kullanılan rezervlerin önemli bir bölümü yerine konuldu.

Buna karşılık hanelerin finansal sistem dışında tuttuğu altının büyüklüğü başlı başına ekonomik bir konu haline geldi. Çeşitli sektör tahminlerinde yastık altındaki altının binlerce tona ve yüz milyarlarca dolarlık değere ulaştığı hesaplandı.

Bu tablo Türkiye’nin hem gücünü hem de temel sorununu gösteriyor: Toplumun önemli bir özel servet tamponu bulunuyor; ancak bu birikimin büyük bölümü finansal sistemin dışında kaldığı için üretim ve yatırım finansmanına doğrudan katkı sağlamıyor.

Yüksek altın fiyatları ayrıca fiziki talebin bir bölümünün daha erişilebilir görülen gümüşe yönelmesine neden oldu. Altın ithalatındaki gerileme cari denge açısından rahatlama sağlarken kuyumculuk ve fiziki altın piyasasında yavaşlamaya yol açtı.

Türkiye’nin servet tamponu var; sorun bu tamponun sistemin dışında durması.

2026: servet etkisi ve kriz rezervi

Altın fiyatlarındaki güçlü yükseliş, hane halkının sahip olduğu altınların değerini önemli ölçüde artırdı. Bu durum tasarruf sahiplerinin satın alma gücünü korumasına yardımcı olurken tüketim ve konut talebini de destekledi.

Ortaya çıkan servet etkisi, yüksek faizlere rağmen iç talebin canlı kalmasına neden olarak enflasyonla mücadeleyi zorlaştırdı. Böylece altındaki yükseliş, bireyler açısından kazanç sağlarken ekonomi yönetimi açısından yeni bir sorun oluşturdu.

Aynı dönemde TCMB’nin piyasa baskısı sırasında altın rezervlerini satış ve swap işlemleriyle likiditeye çevirmesi, altının stratejik işlevini açık biçimde ortaya koydu. Altın yalnızca saklanan bir rezerv değil; döviz ihtiyacının arttığı ve finansal piyasaların zorlandığı dönemlerde kullanılabilen ekonomik savunma aracıdır.

Altının kendisi çözüm, talebin nedeni sorun olabilir

Türkiye’nin altın hikâyesinin özeti şu:

Bu nedenle Türkiye’de altına yönelik güçlü talebi yalnızca yatırım tercihi olarak değerlendirmek eksik kalır. Talebin arkasında çoğu zaman enflasyon, kur belirsizliği ve finansal sisteme duyulan güven bulunur.

Altının kendisi çoğunlukla çözümün bir parçasıdır; insanların neden altına yöneldiği ise çoğu zaman ekonomik sorunun göstergesidir.

Kısacası altın Türkiye için aynı anda güvenli liman, kriz termometresi ve ekonomik savunma rezervidir.

Size sorular

Bu analizin video versiyonu yakında Şirket Terapisi kanalında.

Not: Bu yazı, Türkiye’de altının ekonomik işlevindeki dönemsel değişimin değerlendirmesidir. Metinde yer alan 2022 alım büyüklüğü yaklaşık bir değerdir; rezerv tonajı, altın ithalatı ve yastık altı büyüklüğüne ilişkin tahminler kaynağına ve yöntemine göre farklılık gösterebilir. Güncel resmî büyüklükler için TCMB rezerv istatistikleri ve TÜİK dış ticaret verileri esas alınmalıdır. Grafik 1 ve Şekil 1–2 niteliksel şemalardır; ölçekli veri serisi içermez.